معماری باروک: شکوه، حرکت و هیجان در هنر ساختمانسازی؛ معماری باروک (Baroque Architecture) سبکی است که با هدف القای شکوه، هیجان و پویایی در قرن ۱۶ میلادی در ایتالیا متولد شد. این سبک که در واقع واکنشی پرشور به تقارن و منطق ساده دوران رنسانس بود، به سرعت در اروپا و مستعمرات آن گسترش یافت و تا قرن ۱۸ میلادی ادامه پیدا کرد.
باروک چیست؟ تولد یک سبک نمایشی
نام «باروک» در ابتدا بار معنایی منفی داشت و توسط منتقدانی به کار میرفت که آن را سبکی افراطی و دارای تجملات بیش از اندازه میدانستند. باروک در لغت به معنای مروارید نامنظم یا غیرعادی است که به خوبی ماهیت این سبک، یعنی عدم تقارن کامل و آزادی عمل در طراحی را نشان میدهد.
معماری باروک؛ محصول عصر اصلاحات کاتولیک
توسعه و گسترش معماری باروک بهطور مستقیم با دورهی «اصلاح کاتولیک» (Counter-Reformation) پیوند خورده است. کلیسای کاتولیک برای مقابله با اصلاحات پروتستانی، تصمیم گرفت قدرت و ایمان خود را با طرحهایی بهوضوح احساسی و هیجانی در هنر و معماری به نمایش بگذارد.
هدف اصلی از ساخت کلیساها به سبک باروک، القای حس وفاداری بیقید و شرط، شکوه الوهیت و تجربهای نمادین و اسرارآمیز در لحظه ورود به کلیسا بود. این سبک بعدها به نشانهای از رژیمهای خودکامه تبدیل شد و در ساخت کاخهای سلطنتی پرجزئیات نیز به کار رفت.
۷ ویژگی اصلی و کلیدی معماری باروک
معماری باروک، حواس بیننده را به بازی میگیرد و حس حرکت، انرژی و اغراق را در محیط القا میکند. در اینجا به برجستهترین ویژگیهای معماری باروک اشاره شده است:
| ویژگی | توضیحات کلیدی |
| شکوه و جلال اغراقآمیز | استفاده از دکوراسیون مجلل، طلاکاری فراوان، سنگ مرمر و گچبریهای فاخر برای ایجاد تأثیری باشکوه و دراماتیک. |
| حرکت و پویایی (Dynamics) | ترجیح دادن خطوط منحنی، دیوارهای خمیده و نقشههای بیضیشکل به جای خطوط صاف و زوایای بسته. این انحناها حس جنبش و عدم سکون را القا میکنند. |
| تضاد (Contrast) نور و سایه | استفادهی ماهرانه از نورپردازی و ایجاد سایههای عمیق برای افزایش جلوه سهبعدی و دراماتیک نما (مانند ستونهای پرپیچوخم). |
| فریب چشم (Trompe l’oeil) | استفاده از تکنیکهای نقاشی دیواری در سقفها و گنبدها برای ایجاد توهم بصری عمق و سهبعدی بودن فضا (مانند توهم باز شدن سقف به سمت آسمان). |
| تمرکز مرکزی قوی | برخلاف رنسانس که بخشهای نما یکسان بودند، باروک از مجسمهها، برجستهکاریها و المانهای متعدد برای جلب توجه مخاطب به ورودی اصلی یا مرکز ساختمان استفاده میکند. |
| استفاده از مجسمهسازی و نقاشی دیواری | سقفهای نقاشیشده در اندازههای بزرگ، استفاده از مجسمههای طلاکاریشده و طرحهای نمایشی پرشور در نمای خارجی. |
| طرحهای ناتمام و بازی با معماری | گاهی معماران عمداً بخشهایی از طرحها را بریدهبریده یا ناتمام رها میکردند تا با ویژگیهای معماری بازی کنند و حس غیرمنتظره بودن را تقویت کنند. |
نمونههای برتر معماری باروک در جهان
سبک باروک ساختمانهای بسیاری را در سراسر دنیا، بهخصوص در آلمان و آمریکای جنوبی، تحت تأثیر قرار داده است. در اینجا مشهورترین نمونههای این سبک معرفی شدهاند:
1. فواره تروی (Trevi Fountain) – رم، ایتالیا
بزرگترین فواره و یکی از مشهورترین مکانهای دیدنی شهر رم، اوج هنر باروک در ترکیب با آب و سنگ است. این بنای عظیم، با مجسمهها و نقشبرجستههای نمایشی، حس پویایی و درام فوقالعادهای را به بیننده منتقل میکند.
2. کاخ ورسای (Palace of Versailles) – ورسای، فرانسه
هرچند این کاخ شامل عناصر کلاسیک هم هست، اما تالار آینهها (Hall of Mirrors) در ورسای با دکوراسیون مجلل، طلاکاری و نورپردازی ماهرانه، نمادی از استفادهی باروک در کاخهای سلطنتی برای نمایش قدرت و عظمت رژیم خودکامه است.
3. کلیسای سن کارلو آل کواترو فونتانه (San Carlo alle Quattro Fontane) – رم، ایتالیا
این کلیسا که توسط فرانچسکو بورومینی طراحی شده است، نمونهای بینظیر از استفاده از دیوارهای خمیده، نقشههای بیضی شکل و بازی با فضا در معماری باروک است و تمام اصول پویایی و حرکت در این سبک را رعایت کرده است.
4. آسمانه سنت پیتر (St. Peter’s Baldachin) – واتیکان، ایتالیا
این سایهبان عظیم و مجلل که بر فراز مقبرهی سنت پیتر در کلیسای واتیکان قرار دارد، یکی از بهترین نمونههای اولیه باروک است. ستونهای پرپیچوخم و منحنی آن (معروف به ستونهای سلیمانی) حس حرکت و شکوه فوقالعادهای را القا میکنند و یک نمونه بینظیر از ویژگی «خمیدگی و پیچ و تاب» در باروک به شمار میرود.
مراحل سبک معماری باروک و معماران سرشناس آن
معماری باروک یکی از پرشورترین و پرزرقوبرقترین سبکهای تاریخ هنر است که بین قرنهای ۱۶ تا ۱۸ میلادی شکوفا شد. این سبک که از ایتالیا آغاز شد، در قالب سه مرحلهی «آغازین»، «پیشرفته» و «پَسین» تکامل یافت و چهرههایی مانند کارلو مادرنو، جیان لورنزو برنینی، فرانچسکو بورومینی و ژول آردوئن مانسارت از مهمترین معماران آن بهشمار میآیند.
مرحله اول: باروک آغازین (Early Baroque)
-
ویژگیهای دوره
دورهی آغازین سبک باروک نقطهی پیوند میان رنسانس پسین و دوران تکلفگرایی (مانریسم) بود. در این دوران، معماران با حفظ برخی اصول هندسی رنسانس، به دنبال افزودن احساس، تحرک و شکوه به فضاهای مذهبی بودند.
-
معمار برجسته: کارلو مادرنو (Carlo Maderno)
کارلو مادرنو از پیشگامان سبک باروک ایتالیایی بهحساب میآید. او با طراحی نمای کلیسای سنت پیتر (St. Peter’s Basilica) در واتیکان، راه را برای گسترش این سبک در سرتاسر اروپا هموار کرد.
1- استفاده از سنتوری نیمهتمام و نماهای پرحجم در این اثر، نقطهی عطفی در گذار از رنسانس به باروک بود.
2- مادرنو بخش اصلی کلیسا را که پیشتر توسط میکلانژ به سبک رنسانس طراحی شده بود، با افزودن بخشهای جدیدتر گسترش داد.
مرحله دوم: باروک پیشرفته (High Baroque)
-
ویژگیهای دوره
در مرحلهی دوم، پویایی، انحنا و نورپردازی نمایشی به اوج خود رسید. معماری این دوران بیش از آنکه عقلانی باشد، احساسی و دراماتیک بود. رم، مرکز اصلی فعالیت هنرمندان این دوره بهشمار میرفت.
-
معماران تأثیرگذار
1. فرانچسکو بورومینی (Francesco Borromini)
1- استاد فرمهای منحنی و فضاهای پیچیده در معماری باروک
2- خالق شاهکار کلیسای سان کارلو اله کواترو فونتانه (San Carlo alle Quattro Fontane) در رم
3- این کلیسا نمونهای از ترکیب ریاضیات و احساس در طراحی باروک است، با گنبدی که حس حرکت و سیالیت را القا میکند.
2. جیان لورنزو برنینی (Gian Lorenzo Bernini)
1- از معماران و مجسمهسازان بزرگ قرن ۱۷ ایتالیا
2- آثار او با شکوه، حرکت و روحانگیزی شناخته میشوند.
3- طراح آسمانه سنت پیتر (Baldacchino di San Pietro) با ستونهای پرپیچوخم برنزی
4- سازندهی میدان سن پیتر (St. Peter’s Square) و مجسمههای ۱۴۰ قدیس که نماد وحدت ایمان در معماری کاتولیک محسوب میشوند.
مرحله سوم: باروک پسین (Late Baroque یا Rococo)
-
ویژگیهای دوره
دورهی پسین باروک که در برخی کشورها با سبک روکوکو (Rococo) همپوشانی دارد، با تمرکز بر ظرافت، تزئینات ظریفتر و رنگهای روشنتر شناخته میشود.
در این زمان، فرانسه به مرکز فرهنگی و هنری اروپا تبدیل شده بود و سبک باروک در معماری فرانسوی، حالت اشرافیتر و کنترلشدهتری به خود گرفت.
-
معماران برجسته
۱. ژول آردوئن مانسارت (Jules Hardouin‑Mansart)
1- وارث سبک مادرنو و برنینی، اما با ترکیب سادگی کلاسیک و تزئینات ظریف فرانسوی
2- طراح کاخ ورسای (Palace of Versailles) و کلیسای انولید (Les Invalides) در پاریس
3- سقفهای مانساردی (Mansard Roofs) که نام خود را از او گرفتهاند، یکی از نمادهای اصلی باروک فرانسوی هستند.
۲. لیبرال برونت (Liberal Bruant)
1- طراح اولیهی مجموعهی انولید؛ با همکاری مانسارت
2- طراحی او ترکیبی از تناسب کلاسیک و شکوه سلطنتی است.
معماری باروک در انگلستان
گرچه محور اصلی باروک در ایتالیا و فرانسه بود، اما انگلستان نیز شاهد شکلگیری نسخهی خاصی از آن بود.
-
کریستوفر رن (Christopher Wren)
1- بزرگترین معمار انگلیسی دوران باروک
2- بازسازی بخش زیادی از شهر لندن پس از آتشسوزی بزرگ (۱۶۶۶) به دست او انجام شد.
3- شاهکار او کلیسای جامع سنت پل لندن (St. Paul’s Cathedral) است که تلفیقی از شکوه باروک و تعادل نئوکلاسیک محسوب میشود.
شاخصترین ساختمانهای باروک جهان
1. کاخ ورسای – فرانسه، اثر ژول آردوئن مانسارت
2. میدان سن پیتر – واتیکان، اثر جیان لورنزو برنینی
3. کلیسای سان کارلو اله کواترو فونتانه – رم، اثر فرانچسکو بورومینی
4. کلیسای انولید (Les Invalides) – پاریس، اثر لیبرال برونت و مانسارت
5. کلیسای جامع سنت پل (St. Paul’s Cathedral) – لندن، اثر کریستوفر رن
شاهکارهای جهانی معماری باروک: از کاخهای سلطنتی تا کلیساهای باشکوه
سبک معماری باروک که در ایتالیا متولد شد، به سرعت مرزها را در نوردید و در هر کشور جلوهای متفاوت به خود گرفت. از شکوه اشرافی کاخهای فرانسه تا انحنای دراماتیک کلیساهای اسپانیا، این سبک نشاندهندهی قدرت و درام در قرون ۱۷ و ۱۸ میلادی است. در این بخش، به بررسی تعدادی از مهمترین ساختمانهای سبک باروک در اروپا و جهان جدید میپردازیم.
1. باروک اتریشی: شکوه وین
شهر وین در اتریش، به لطف تلاش معمار بزرگی چون یوهان برنارد فیشر فُن ارلاخ، میزبان دو نمونهی مهم از معماری باروک پسین است:
-
کلیسای سنت چارلز (Karlskirche)، وین
زمینهی ساخت: این کلیسا در پی عهد و نذر امپراتور کارل ششم برای نجات شهر از طاعون، ساخته شد (۱۷۱۶ تا ۱۷۳۸ میلادی).
طراح: یوهان برنارد فیشر فُن ارلاخ. پس از فوت او، پسرش ساخت این کلیسا را تکمیل کرد.
اهمیت: یکی از تحسینبرانگیزترین شاهکارهای معماری باروک در پایتخت اتریش.
-
کاخ شونبرون (Schönbrunn Palace)، وین
کاربری: اقامتگاه تابستانی خاندان هابسبورگ و نمونهی اتریشی کاخ ورسای.
سبک: باروک پسین (Late Baroque).
معمار: طراحی اولیه توسط یوهان برنارد فیشر فن ارلاخ انجام شد.
نکته تکمیلی: با وجود سبک باروک بیرونی، بسیاری از اتاقهای داخلی کاخ با سبک روکوکو تزئین شدهاند. پس از سقوط هابسبورگها، این کاخ در سال ۱۹۱۸ به موزهی عمومی تبدیل شد.
2. باروک فرانسوی: نماد اقتدار سلطنتی
-
کاخ ورسای (Château de Versailles)، ورسای
اوج باروک غیرمذهبی:کاخ ورسای نه تنها بزرگترین کاخ جهان، بلکه بهترین نمایندهی معماری باروک فرانسوی و تمرکز قدرت در دستان لویی چهاردهم است.
معمار اصلی: بخش عمدهی ساختار، از جمله تالار آینههای مشهور، توسط ژول آردوئن مانسارت طراحی شد.
نکته تاریخی: اگرچه جانشینان لویی در تزئینات داخلی از سبک روکوکو استفاده کردند، اما عظمت و شکوه کلی این مجموعه که از سال ۱۸۳۷ به موزه تبدیل شده، هنوز هم نمادین است.
3. باروک انگلیسی: تولد دوباره لندن
-
کلیسای جامع سنت پل (St. Paul’s Cathedral)، لندن
معمار برجسته: کریستوفر رِن (Christopher Wren)، بزرگترین معمار انگلیسی.
نقش تاریخی: رِن مسئول بازسازی بیش از ۵۰ کلیسای ویرانشده در آتشسوزی بزرگ لندن بود.
ویژگیها: نمای غربی و دو برج آن، از بهترین نمونههای معماری باروک انگلیسی محسوب میشوند. این کلیسا که ترکیبی از چندین سبک است، تا سال ۱۹۶۲ بلندترین ساختمان لندن بود.
4. باروک اسپانیایی و مکزیکی (چوریگرِسک)
-
کلیسای جامع سانتیاگو دِ کومپوستلا، اسپانیا
سبکهای ترکیبی: بنای اصلی کلیسا یک شاهکار مذهبی قرون وسطی با سبکهای رمانسک و گوتیک است.
عنصر باروک: شاهکار باروک در این مجموعه، نمای غربی (Façade) است که در قرن ۱۸ توسط فرناندو د كاساس نووا به سبک پرزرقوبرق باروک اسپانیایی یا
چوریگرِسک (Churrigueresque) اضافه شد و یکی از زیباترین نمونههای این سبک است.
-
کلیسای زاکاتِکاس (Zacatecas Cathedral)، مکزیک
اهمیت در قاره جدید: نمای اصلی این بنا، یکی از مهمترین نمونههای معماری باروک در مکزیک (New World Baroque) محسوب میشود.
سبک: ترکیبی از نئوکلاسیک و چوریگرسک.
تاریخ و ثبت: بین سال ۱۷۳۰ تا ۱۷۶۰ ساخته شد و در سال ۱۹۳۳ در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گرفت.
5. باروک روسی: شکوه تزارها
-
کاخ زمستانی (Winter Palace)، سن پترزبورگ
کاربری: اقامتگاه اصلی تزار روسیه، پتر کبیر.
سبک منطقهای: طراحی نهایی این کاخ توسط فرانچسکو بارتولومئو راسترلی انجام شد و با نامهای باروک روسی یا باروک الیزابتی شناخته میشود که شباهت زیادی به روکوکو دارد.
وضعیت کنونی: ظاهر امروزی کاخ بیشتر به سال ۱۸۳۰ برمیگردد و نمای داخلی آن ترکیبی از باروک و نئوکلاسیک است، بهطوری که تزئینات روکوکوی اصلی راسترلی کمتر باقی مانده است.
خلاصه معماران و ساختمانهای شاخص
| ساختمان | معمار برجسته | موقعیت | سبک متمایز |
| کاخ ورسای | ژول آردوئن مانسارت | فرانسه | باروک فرانسوی |
| کلیسای سنت چارلز | یوهان برنارد فیشر فُن ارلاخ | وین، اتریش | باروک اتریشی |
| کاخ شونبرون | یوهان برنارد فیشر فُن ارلاخ | وین، اتریش | باروک پسین / روکوکو |
| کلیسای سن پل | کریستوفر رِن | لندن، انگلستان | باروک انگلیسی |
| کاخ زمستانی | فرانچسکو بارتولومئو راسترلی | سن پترزبورگ، روسیه | باروک روسی (الیزابتی) |
| نمای جامع سانتیاگو | فرناندو د كاساس نووا | اسپانیا | اروک اسپانیایی (چوریگرسک) |
| کلیسای زاکاتکاس | مکزیک | نامشخص | باروک مکزیکی (چوریگرسک) |
و در پایان…
معماری باروک با خلق شاهکارهایی چون تالار آینههای ورسای، گنبد کلیسای سن پل و دیوارهای منحنی سان کارلو، توانست تأثیری عمیق و ماندگار بر منظر فرهنگی و تاریخی جهان بگذارد و راه را برای سبک ظریفتر روکوکو باز کند. ساختمانهای این دوره نه تنها بناهایی زیبا، بلکه اسناد تاریخی مهمی از هنر و قدرت در دوران خود هستند.
ما در شرکت زیباسازان در مشهد با مدیریت روح الله قدرتی در صنعت ساختمان طبق مقررات ساختمان سازی، خدماتی مانند: ساخت و ساز با هزینه کم، تهاتر در ساخت و ساز و مشارکت در ساخت، خرید و فروش ملک را به شما عزیزان ارائه میدهیم. با مشاورین ما در ارتباط باشید.