معماری پست مدرن چیست؟ معماری پست مدرن یکی از مهمترین جنبشهای معماری قرن بیستم است که در دهههای 1960 و 1970 میلادی شکل گرفت. این سبک، واکنشی مستقیم به معماری مدرن بود؛ جنبشی که با وجود تأکید بر سادگی، کارکردگرایی و حذف تزئینات، باعث از بین رفتن هویت تاریخی و فرهنگی بناها شد. پس از گسترش مدرنیسم، بسیاری از بناهای تاریخی در شهرهایی چون نیویورک و شیکاگو تخریب یا بازسازی شدند و جای خود را به سازههایی سرد و بیروح دادند. همین موضوع زمینهساز ظهور تفکری تازه شد — تفکری که میخواست دوباره شخصیت، فرهنگ و هنر را به معماری بازگرداند: پست مدرنیسم.
آغاز جنبش پست مدرن
در دهه 1960، معمارانی مانند رابرت ونچوری و اسکات براون با انتشار کتاب مشهور Learning From Las Vegas، به نقد شدید فرمالیسم و یکنواختی سبک مدرن پرداختند. آنان معتقد بودند معماری باید بازتابی از زندگی واقعی، فرهنگ مردم و محیط پیرامون خود باشد. در همین راستا، پروژههایی مانند The Neue Staatsgalerie اثر جیمز استرلینگ و مایکل ویلفورد، با ترکیب عناصر نئوکلاسیک و پست مدرن، نمونههای برجسته از تحقق این ایده شدند.
-
تعریف معماری پست مدرن
در واقع، معماری پست مدرن یک جنبش جهانی است که بر آزادی بیان هنرمندانه، انعطاف طراحی و پیوند فرهنگ با فرم تأکید دارد. این سبک برخلاف مدرنیته که تابع قواعد سخت و انتزاعی بود، به ترکیب آزادانه رنگها، اشکال و موتیفهای تاریخی میپردازد. هدف پست مدرن، ایجاد بناهایی است که در عین کاربردی بودن، هویت فرهنگی و زیبایی بصری را نیز حفظ کنند.
-
ویژگیهای معماری پست مدرن
به گفته تاریخنگار معماری، مری مکلئود:
«هدف معماری پست مدرن، بازگرداندن فرهنگ به کالبد شهر است.»
ویژگیهای بارز این سبک عبارتاند از:
1. تضاد و تناقض
در پست مدرن، تضاد میان اجزا و ترکیب عناصر غیرمنتظره اهمیت دارد. ساختمانها به گونهای طراحی میشوند که در عین تفاوت با بافت اطراف، حس هویت محلی خود را حفظ کنند.
2. عدم تقارن
در برابر تقارن شدید سبک مدرن، پست مدرن به دنبال تنوع و بینظمی آگاهانه است. بناهایی چون موزه گرونینگر در هلند، جلوهای عالی از بازی با اشکال هندسی و رنگهای نامتقارن است.
3. خلاقیت و انعطافپذیری
یکی از ارکان اصلی سبک پست مدرن، آزادی در طراحی است. معماران در این سبک بدون محدودیت فرمی، کارکرد و زیبایی را در هم میآمیزند. نمونه معروف آن، هتل دلفین در مجموعه جهانی دیزنی، اثر مایکل گریوز است.
4. بخشبندی و تنوع فضایی
در معماری پست مدرن، فضاهای داخلی به گونهای طراحی میشوند که گویی چند ساختمان در کنار هم قرار دارند، در حالیکه در واقع یک بنا هستند. موزه گوگنهایم بیلبائو اثر فرانک گری، مثالی برجسته از این نگاه است.
5. پیچیدگی و تنوع متریال
پست مدرنیسم از ترکیب رنگ، بافت و مصالح متنوع برای خلق فرمهایی غیرقابل پیشبینی بهره میگیرد. خانه رقصان فرانک گری در پراگ، نماد این ویژگی است.
عناصر کلی معماری پست مدرن
1- استفاده از فرمهای مجسمهای و بیانگر
2- تزئینات کلاسیک با چیدمانی غیرمتعارف
3- بهرهگیری از مفاهیم انتزاعی، طنز و بازیگوشی
4- ساختارهای قانونشکنانه بر خلاف سادگی مدرن
5- رنگهای روشن و شیشهها یا کاشیهای تزئینی رنگی
6- ترکیب سبکهای مختلف معماری از دورههای گوناگون
معماران برجسته پست مدرن و زیباترین بناهای پست مدرن جهان
سبک معماری پست مدرن که در دهه ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ میلادی ظهور کرد، نهتنها ضد جنبش مدرن بود، بلکه تلاشی برای بازگرداندن معنا، رنگ و احساس به چهره سرد ساختمانهای شهری محسوب میشد. معماران این دوران با تلفیق عناصر تاریخی و هنری، نگاه تازهای را به فرم، رنگ و فضا وارد کردند. در ادامه با مشهورترین معماران پست مدرن و نمونههای چشمگیر آثار آنان در جهان آشنا میشویم.
-
معماران معروف سبک پست مدرن
1. چارلز مور (Charles Moore)
چارلز مور، معمار آمریکایی، از چهرههای برجسته در طراحی پست مدرن است. او معتقد بود یک ساختمان باید احساس حضور و زندگی داشته باشد، نه صرفاً یک فرم سرد هندسی. به همین دلیل، در طراحیهایش از رنگ، نور و جزئیات تزئینی به شکلی خلاقانه و انسانی استفاده میکرد. اثر مشهور او Piazza D’Italia در نیواورلئان، یکی از نمادهای معماری پست مدرن است.
2. فیلیپ جانسون
معمار برجسته آمریکایی که نخستین بنای پست مدرن را طراحی کرد. او زیباییشناسی تاریخی را با معماری شهری مدرن تلفیق نمود و دیدگاهی تازه در طراحی بناهای آمریکا پدید آورد.
3. رابرت ونچوری
از بنیانگذاران اصلی جنبش پست مدرن؛ جمله معروفش «Less is a bore» (کمتر، خستهکننده است) نقطه مقابل شعار مدرنیستها بود. ونچوری در پروژه خانه وانا ونچوری با شکستن قوانین سادگی، ترکیب بافت، رنگ و تضاد را به اوج رساند.
4. سزار پلی (César Pelli)
معمار آرژانتینیـآمریکایی، طراح برجهای نمادین جهان از جمله برجهای پتروناس در مالزی و برج Salesforce در آمریکا است. پِلی اعتقاد داشت ساختمان باید دو وجه داشته باشد — تعهد به پیشرفت مدرن و احترام به گذشته. تلفیق شیشه، فلز و فرمهای کلاسیک در آثار او، معماری پست مدرن را به اوج رساند.
5. جیمز استرلینگ (James Stirling)
استرلینگ، معمار بریتانیایی، ابتدا اصول معماری مدرن را بهدقت تحلیل کرد و سپس با ایجاد آثار جسور و رنگارنگ، آنها را به سبک پست مدرن نزدیک ساخت. آثار او را به دلیل تفکر غیرمقلدانه و استفاده از فناوریهای نوین، «غیرهمپیرو» یا Nonconformist مینامند. پروژه The Neue Staatsgalerie نمونهای شاخص از کار اوست که تلفیق کامل نئوکلاسیک و پست مدرن را به نمایش گذاشته است.
6. فرانک گری (Frank Gehry)
فرانک گری، طراح کاناداییـآمریکایی، با نگرش ساختارشکنانه و خلاق خود چهرهای جهانی در معماری پست مدرن دارد. او در طراحیهایش از فرمهای نامنظم، خطوط شکسته و مصالح غیرمنتظره مانند فولاد کاروگیت استفاده میکند. آثار او مانند موزه گوگنهایم بیلبائو و سالن والت دیزنی در لسآنجلس، نمونههای برجستهای از تلفیق هنری، طنز و خلاقیت هستند.
7. آلدو روسی (Aldo Rossi)
معمار نظریهپرداز ایتالیایی، بهخاطر دیدگاه فلسفی و فرهنگی خود در پست مدرنیسم شناخته میشود. روسی باور داشت هر اثر معماری باید ریشه در *تاریخ و حافظه فرهنگی مکان داشته باشد. نگاه سورئالیستی او در ترکیب با مفاهیم کلاسیک، معماری اروپا را متحول کرد.
8. مایکل گریوز (Michael Graves)
گریوز، معمار آمریکایی، یکی از چهرههای اثرگذار در گذار از مدرنیسم به پست مدرنیسم بود. پروژه معروف او ساختمان پورتلند در ایالت اورگن، تلفیقی از رنگ، طنز و نشانههای بازیگوشی است که روح جدیدی به شهر بخشید. او معتقد بود:
«معماری مدرن چهرهای بیروح به شهرها بخشیده است، و باید دوباره احساس را به فضا بازگرداند.»
9. چارلز جنکس (Charles Jencks)
جنکس، نظریهپرداز و معمار آمریکایی، یکی از بزرگترین مراجع فکری پست مدرنیسم در جهان بود. او بیش از ۴۰ کتاب درباره نظریههای معماری منتشر کرد و توانست میان زبان، فرهنگ و معماری پلی ارتباطی برقرار کند. گفته معروفش این است:
«پست مدرنیته پاسخی خلاقانه و انسانی به خشکسری مدرنیسم است.»
10. تری فارل (Terry Farrell)
معمار بریتانیایی که با جسارت عنوان «استاد پست مدرنیسم» را پذیرفت. او معتقد بود مدرنیسم خلاقیت را محدود کرد و پست مدرن این آزادی را بازگرداند. آثارش همچون ساختمان MI6 لندن نماد جسارت و تنوع رنگی در طراحی شهری هستند.
11. زاها حدید (Zaha Hadid)
زاها حدید، معمار بریتانیاییـعراقی، نخستین زن برنده جایزه معتبر Pritzker Architecture Prize در سال ۲۰۰۴ بود. آثار او با فرمهای سیال، رنگهای روشن و ترکیب خطوط منحنی، نماد کامل پست مدرنیسم در عصر دیجیتال هستند. او عقیده داشت:
«زیبایی باید زنده باشد، نه منجمد در هندسهی خشک مدرن.»
برجستهترین بناهای پست مدرن جهان
-
Piazza D’Italia – چارلز مور
ساختهشده در سال ۱۹۷۸ در نیواورلئان آمریکا، با الهام از معماری کلاسیک ایتالیا، استفاده از فوارهها، ستونهای رنگی و سایبانهای تزئینی. بازسازی سال ۲۰۰۴ این اثر زندگی دوبارهای به اثر داد.
-
بانک مرکزی آمریکا – جانسون و برگی
اثری از سال ۱۹۸۳ در شهر هیوستون تگزاس، تلفیقی از سبک گوتیک و پست مدرن با سقفهای شیروانی و فرمهای الهامگرفته از معماری قرون وسطی. طراحی سهبرجی آن، نمادی از قدرت اقتصادی و فرهنگی است.
-
The Neue Staatsgalerie – جیمز استرلینگ و مایکل ویلفورد
ساختمان فرهنگی بینظیری در آلمان که تلفیق زیبایی از رنگ، مصالح سنتی و فناوری مدرن را به نمایش میگذارد. این بنا مرز میان محیط تاریخی و معماری نوآورانه را محو کرد.
-
خانه وانا ونتوری (فیلادلفیا، آمریکا — ۱۹۶۴)
اثر رابرت ونتوری نقطه آغاز جنبش پست مدرن بود؛ خانهای طراحی شده برای مادر معمار، که زیباییشناسی ساده مدرنیسم را با جلوههایی جسورانه و متناقض کنار زد. سقف شیروانی اغراقآمیز، دودکش تزئینی بدون عملکرد و نمای نامتقارن، همه در تضاد کامل با منطق عملکردگرای مدرناند. در فضای داخلی، درها و پنجرهها در جایگاههای غیرمنتظره قرار گرفتهاند و طرح باز سنتی را عمداً به چالش میکشند. استفاده از رنگ سبز ملایم، چوب و آجر در کنار فرم نامتعارف، هویتی کاملاً پست مدرن به خانه بخشیده است — ترکیبی از طنز، نقد و احترام به تاریخ معماری.
-
میدان ایتالیا ( نیواورلئان، آمریکا — ۱۹۷۸)
این پروژه اثر چارلز مور با الهام از معماری کلاسیک ایتالیا و استفاده از رنگهای نئونی و فرمهای اغراقآمیز، بیان نمایشی پست مدرنیسم را شکل داد.
در میدان ایتالیا، ستونها، طاقها و تزئینات کورینتی با مصالح مدرن مانند فولاد ضد زنگ و نورپردازی نئون ترکیب شدهاند. پیام اصلی بنا، بازگشت به تاریخ همراه با ابزارهای مدرن است؛ یعنی معماری باید به هویت و بافت فرهنگی جامعه پاسخ دهد، نه صرفاً عملکرد ساختمان.
-
ساختمان پورتلند (پورتلند، آمریکا — ۱۹۸۲)
اثر معروف مایکل گریوز، یکی از شناختهشدهترین بناهای پست مدرن جهان است. ساختمان در قالب یک مکعب ساده با پنجرههای شبکهای، رنگهای قرمز، آبی و زرد و تزئینات بزرگ تاریخی طراحی شده. نمای اصلی بنا با مجسمه مسی مشهور پورتلندیا تزئین شده است — دومین مجسمه مسی بزرگ آمریکا پس از مجسمه آزادی. گریوز با این اثر، نظم مدرنیستی را با رنگ، تاریخ و شوخطبعی شکافت.
-
ساختمان ایتیاندتی (نیویورک، آمریکا — ۱۹۸۴)
معماری فیلیپ جانسون و جان بورگی در این اثر، قانون سقفهای تخت مدرنیستی را با یک شیروانی نمادین به چالش کشید. نمای گرانیتی صورتی ساختمان، حس تاریخی و اشرافی را در میان برجهای شیشهای منهتن ایجاد میکند. در بالای برج، شکل نمادین طاق (Chippendale) نمایانگر تلفیق عملکردگرایی مدرن با شکوه کلاسیک است؛ این بنا نقطه عطفی در ورود تزئینات دوباره به معماری محسوب میشود.
-
گالری اشتاتس (اشتوتگارت، آلمان — ۱۹۸۴)
معمار بریتانیایی جیمز استرلینگ در این پروژه، سبک تاریخی را با فناوری مدرن تلفیق کرد. بنا شامل ستونهای کلاسیک، سازههای مدور و جزئیات رنگی (صورتی، سبز، آبی) در کنار دیوارهای سنگی و شیشههای سبک است. تضاد عناصر سنگین و شفاف، بیانگر فلسفه پست مدرن است که بر چندلایگی و بازی با تاریخ تأکید دارد. استرلینگ با این گالری، عقلگرایی سرد مدرن را پشت سر گذاشت و فضایی انسانی، رنگی و بازاندیشانه ایجاد کرد.
-
مرکز جیمز آر. تامپسون (شیکاگو، آمریکا — ۱۹۸۵)
اثر هلموت جان نمونهای از پست مدرنیسم آیندهنگر است. وی با بهرهگیری از فرمهای منحنی، شیشههای بازتابنده و رنگهای قرمز و آبی، فضای اداری را به تجربهای هنری تبدیل کرد. آتریوم عظیم شیشهای در قلب بنا، مفهومی از شفافیت و دموکراسی فضایی را نشان میدهد — پاسخی مستقیم به فضاهای بسته و سخت مدرنیسم. این بنا نماد پویایی و آزادی در طراحی پست مدرن است.
-
ساختمان ام۲ (توکیو، ژاپن — ۱۹۹۱)
کنگو کوما در این پروژه تلفیقی چشمگیر از عناصر کلاسیک، مدرن و نمادگرایانه ارائه میدهد. نمای ساختمان با ستونهای عظیم و طاقهای سنگی در کنار مصالح براق و صیقلی ترکیب شده است. در ابتدا شوروم شرکت مزدا بود و بعدها به مؤسسه کفن و دفن تبدیل شد — تغییری که انعطاف عملکردی پست مدرنیسم را نشان میدهد. ام۲ بهوضوح تأکید مدرنیستها بر “فرم تابع عملکرد” را رد میکند و به سمت بیان فرهنگی و استعاری حرکت میکند.
-
ساختمان امآی۶ (لندن، بریتانیا — ۱۹۹۴)
اثر تری فارل با استایل قلعهمانند خود، یکی از نشانههای شناختهشده پست مدرن بریتانیا است. ساختمان ترکیبی از الهامات تاریخی — از معابد مایا تا نیروگاههای صنعتی — و مصالح مدرن مانند بتن و شیشه دارد. ساختار پلکانی و زیگوراتمانند بنا در کنار رود تیمز نمادی از روش کلاژ تاریخی در طراحی پست مدرن است؛ الگویی که تاریخ را بازیگوشانه بازسازی میکند.
-
مرکز پومپیدو (پاریس، فرانسه — ۱۹۷۷)
طراحی مشترک ریچارد راجرز و رنزو پیانو مرکز پومپیدو، هرچند گاهی میان پست مدرن و هایتک جای میگیرد، اما روح پست مدرنیسم در آن نمایان است.
نمای بیرونی شامل لولهها، سازههای فلزی رنگی و مسیرهای دیدارکننده است که درون ساختمان را به کالبد عمومی شهر پیوند میدهد. اینجا تکنولوژی نه در خدمت عملکرد خشک، بلکه در پیوند با هنر و نمادگرایی است.
-
ساختمان پیاچا دیتا (رم، ایتالیا — ۱۹۹۵)
اثر آلدو روسی بیان شاعرانهای از حافظه تاریخی است. این ساختمان با هندسه منظم و فرمهای یادآور میادین کلاسیک، احیای روح معماری ایتالیا را در قالبی مدرن نشان میدهد. روسی در این اثر، برجستگی فُرم و تأمل در تاریخ را بر عملکردگرایی ترجیح داد — یکی از مفاهیم کلیدی پست مدرنیسم.
ویژگیهای کلیدی معماری پست مدرن
1- بازگشت به تزئینات و تاریخ
2- رویکرد انسانمحور و تعامل با زمینه
3- ترکیب رنگهای جسورانه و نمادگرایی استعاری
4- استفاده از طنز، تناقض و بازی با هویت فرهنگی
5- تضاد بین فرم و عملکرد (چالش با اصل مدرنیستی “فرم تابع عملکرد”)
آغاز مسیر پست مدرنیسم در ایران
پست مدرنیته در ایران نه تقلیدی صرف از غرب، بلکه پاسخی فرهنگی به نیاز زمانه بود. در دهههای ۴۰ و ۵۰ شمسی، معماران ایرانی تلاش کردند تا میان سنت، مدرنیته و زیباییشناسی بومی، تعادلی جدید برقرار کنند. نمونههای اولیه این سبک را میتوان در محدوده بین چهارراه ولیعصر تا میدان آزادی تهران مشاهده کرد؛ جایی که آثار استادان برجسته، هنوز هم بهعنوان نشانههای مهم تحول معماری شناخته میشوند.
مهمترین بناهای پست مدرن در ایران
-
تالار وحدت (رودکی سابق)
یکی از شاخصترین آثار معماری پست مدرن در ایران، بنای تالار وحدت در تهران است. این ساختمان در سال ۱۳۴۶ با نام تالار رودکی افتتاح شد و توسط اوژن آفتاندلیانس، فارغالتحصیل دانشکده هنرهای زیبای پاریس، طراحی گردید. ترکیب هوشمندانهی خطوط ساده، نورپردازی دقیق و تزئینات کلاسیک، تالار وحدت را به یکی از ماندگارترین بناهای فرهنگی ایران تبدیل کرده است. امروزه این تالار همچنان محل اجرای اپرا، موسیقی کلاسیک و نمایشهای معتبر در بالاترین سطح هنری است.
-
سردر دانشگاه تهران
دیگر اثر برجسته پست مدرن ایران، سردر دانشگاه تهران است که توسط هوشنگ سیحون بین سالهای ۱۳۴۰ تا ۱۳۵۰ طراحی و اجرا شد. این بنای نمادین با فرمهای ترکیبی و رنگ خاکستریـسفید خود، به نمادی از تعادل میان سنت و مدرنیته تبدیل شد. سردر دانشگاه تهران در سال ۱۳۸۷ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد و امروز یکی از شناختهشدهترین جلوههای پست مدرن در فضای شهری پایتخت است.
معماری پست مدرن سفید و خاکستری چیست؟
در دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ میلادی، سبک پست مدرن در جهان با انتقادات زیادی مواجه شد. پنج معمار برجسته – پیتر آیزنمن، مایکل گریوز، گواتمی، ریچارد میر و فیلیپ جانسون – در واکنش به این نقدها کتابی منتشر کردند و عقاید خود را درباره طراحیهایشان توضیح دادند. این گروه از الگوهای مدرن سفید لوکوربوزیه و سبک معماری بینالمللی (International Style) الهام گرفتند؛ از همین رو آثارشان با عنوان پست مدرن سفید (White Postmodernism) شناخته شد. در مقابل، رابرت ونچوری با ترکیب عناصر رنگی و تاریخی، سبک متفاوتی را خلق کرد که به عنوان پست مدرن خاکستری (Gray Postmodernism) معرفی شد.
-
تفاوت این دو رویکرد
1- پست مدرن سفید
تمرکز بر فرمهای هندسی ساده و رنگهای سرد، نزدیک به مدرنیسم کلاسیک.
2- پست مدرن خاکستری
تلفیق جزئیات تاریخی و تزئینی در کنار تکنولوژی جدید، با هدف انسانمحوری و غنای بصری.
در ادامه، پیروان پست مدرن سفید به سمت سبک نئومدرن (Neo-Modernism) حرکت کردند که ترکیبی از خلوص مدرنیستی و جسارت پست مدرن بود.
و در پایان…
پست مدرنیسم در معماری نه صرفاً یک سبک، بلکه یک جهانبینی است؛ جهانی که در آن فرم و معنا دوباره به هم میرسند. معماران بزرگی چون فرانک گری، زاها حدید، مایکل گریوز، چارلز مور و دیگران، با آثاری ماندگار، نشان دادهاند که معماری میتواند هم زیبا و هم فرهنگی باشد. این سبک هنوز الهامبخش طراحان ویلا، فضاهای شهری و پروژههای معماری معاصر در سراسر دنیاست.
ما در شرکت زیباسازان در مشهد با مدیریت روح الله قدرتی در صنعت ساختمان طبق مقررات ساختمان سازی، خدماتی مانند: ساخت و ساز با هزینه کم، تهاتر در ساخت و ساز و مشارکت در ساخت، خرید و فروش ملک را به شما عزیزان ارائه میدهیم. با مشاورین ما در ارتباط باشید.